Czym są zatory płatnicze
Zator płatniczy to sytuacja, w której firma nie płaci w terminie, bo sama nie dostała pieniędzy od swojego klienta, albo po prostu finansuje się kosztem dostawców. Hurtownia czeka na sklep, producent na hurtownię, a podwykonawca na generalnego wykonawcę. Każde ogniwo przesuwa opóźnienie dalej. Najmocniej odczuwają to małe firmy, które nie mają rezerw ani łatwego dostępu do kredytu.
W języku ustawy zator ma też węższe, techniczne znaczenie. Prezes UOKiK może wszcząć postępowanie, gdy suma świadczeń pieniężnych niespełnionych albo spełnionych po terminie przez jedną firmę wynosi w trzech kolejnych miesiącach co najmniej 2 mln zł.
Ustawa o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych
Podstawą jest ustawa z 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych, wielokrotnie zmieniana. Dotyczy transakcji handlowych, czyli umów między przedsiębiorcami albo między przedsiębiorcą i podmiotem publicznym, których przedmiotem jest odpłatna dostawa towaru albo usługi. Nie dotyczy konsumentów.
Ustawa działa na trzy sposoby. Ogranicza długość terminów zapłaty. Daje wierzycielowi wyższe odsetki i rekompensatę bez potrzeby udowadniania szkody. Wprowadza nadzór publiczny nad firmami, które płacą najgorzej.
Limity 60 i 30 dni
| Kto płaci | Najdłuższy termin | Co jeśli umowa mówi inaczej |
|---|---|---|
| Firma wobec firmy | 60 dni | dłuższy termin tylko przy wyraźnej umowie i gdy nie jest rażąco nieuczciwy |
| Duża firma wobec MŚP | 60 dni | bez wyjątków, dłuższy zapis zastępuje termin 60 dni |
| Podmiot publiczny | 30 dni | bez wyjątków, podmiot leczniczy 60 dni |
Terminy liczy się od doręczenia faktury albo rachunku. Procedura odbioru lub sprawdzenia towaru albo usługi co do zasady nie może trwać dłużej niż 30 dni. To, czy termin z Twojej umowy mieści się w tych granicach, sprawdzisz w kalkulatorze terminu płatności faktury.
Odsetki i rekompensata jako narzędzie wierzyciela
Za opóźnienie w transakcji handlowej należą się odsetki wyższe niż ustawowe. Wynoszą stopę referencyjną NBP powiększoną o 10 punktów procentowych, a gdy dłużnikiem jest podmiot leczniczy, o 8 punktów. Od 1 lipca 2026 r. to 13,75% rocznie, w pierwszym półroczu 2026 r. było to 14%.
Do tego dochodzi rekompensata za koszty odzyskiwania należności: 40, 70 albo 100 euro od każdej faktury, zależnie od kwoty. Należy się bez wezwania, za samo opóźnienie. Obie kwoty policzysz w kalkulatorze niezapłaconej faktury, a żądanie zapłaty przygotujesz jako wezwanie do zapłaty faktury z odsetkami.
Sprawozdanie o terminach zapłaty dużych przedsiębiorców
Największe firmy muszą raz w roku pokazać, jak płacą swoim kontrahentom. Obowiązek dotyczy podmiotów, których dane podatkowe Minister Finansów podaje do publicznej wiadomości, czyli przede wszystkim spółek z przychodem powyżej równowartości 50 mln euro i podatkowych grup kapitałowych.
- Sprawozdanie obejmuje terminy zapłaty stosowane w poprzednim roku kalendarzowym, w tym to, jaką część świadczeń firma spełniła w terminie, a jaką po terminie.
- Trafia do ministra właściwego do spraw gospodarki. Po zmianach przepisów z 2022 r. termin to 30 kwietnia roku następującego po roku, w którym dane podatkowe firmy opublikowano.
- Pomija się transakcje wyłącznie wewnątrz tej samej grupy kapitałowej oraz należności przedawnione.
- Za przekazanie sprawozdania w terminie odpowiada kierownik podmiotu, czyli w praktyce zarząd.
Ze sprawozdań korzysta także urząd przy wyborze firm do kontroli. Duża spółka, która w raporcie pokazuje długie opóźnienia, naraża się na postępowanie.
Uprawnienia Prezesa UOKiK i kary
Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów prowadzi postępowania w sprawie nadmiernego opóźniania się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych. Wszczyna je z urzędu, korzystając między innymi z danych, które dostaje od administracji skarbowej. Może też najpierw skierować do firmy wystąpienie, czyli wezwanie do zmiany praktyk bez kary.
Gdy postępowanie potwierdzi zator, Prezes UOKiK wydaje decyzję i nakłada karę administracyjną. Jej wysokość wynika ze wzoru w ustawie: rośnie wraz z kwotą zaległych świadczeń i liczbą dni opóźnienia. Kara może być niższa, gdy firma współpracuje z urzędem, nie kwestionuje ustaleń albo zapłaciła zaległości w trakcie postępowania. Decyzje i kary są publikowane, więc dochodzi do tego ryzyko utraty reputacji.
Mała firma nie jest stroną takiego postępowania jako wierzyciel. Nie dostaje z kary pieniędzy. Postępowanie nie zastępuje też dochodzenia własnej faktury. Swoje odsetki i rekompensatę wierzyciel musi odzyskać sam.
Ulga na złe długi, czyli druga strona zatorów
Przepisy podatkowe uzupełniają ustawę o zatorach. Wierzyciel, któremu kontrahent nie zapłacił przez 90 dni od terminu, może skorygować VAT należny i zmniejszyć podstawę podatku dochodowego. Dłużnik, który nie zapłacił, musi zrobić odwrotnie: skorygować odliczony VAT i zwiększyć podstawę opodatkowania. Przetrzymywanie cudzych pieniędzy przestaje więc być darmowe także podatkowo.
Szczegóły i warunki opisujemy w przewodniku o uldze na złe długi. Kalkulator na tej stronie rozpisze kilka albo kilkanaście faktur na okresy korekty i przygotuje zestawienie dla księgowości.
Jak chronić własną firmę przed zatorami
- Pilnuj terminów w umowach i nie zgadzaj się na zapisy dłuższe niż ustawowe.
- Wysyłaj przypomnienie przed terminem i reaguj w pierwszym tygodniu opóźnienia.
- Doliczaj odsetki i rekompensatę. Kontrahent, który wie, że opóźnienie kosztuje, płaci szybciej.
- Po 90 dniach korzystaj z ulgi na złe długi, żeby nie finansować podatku od pieniędzy, których nie masz.
Krok po kroku opisujemy to w poradniku klient nie płaci faktury, co robić.